Đất hiếm – “năng lượng sống” của thế kỷ 21
Đất hiếm là nhóm 17 nguyên tố kim loại đặc biệt, bao gồm các lanthanide cùng scandium và yttrium. Chúng có tính chất quang học, từ tính và hoá học độc đáo, được xem là nguyên liệu không thể thay thế trong sản xuất xe điện, tuabin gió, thiết bị điện tử, radar, máy bay chiến đấu và vệ tinh. Nếu dầu mỏ từng là “máu” của thế kỷ 20, thì đất hiếm chính là “năng lượng sống” của thế kỷ 21 – nơi quốc gia nào kiểm soát được nguồn cung, quốc gia đó nắm lợi thế địa chính trị.
Trung Quốc hiện là cường quốc tuyệt đối trong lĩnh vực này khi chiếm hơn 90% năng lực tinh luyện toàn cầu và sở hữu khoảng 44 triệu tấn trữ lượng đất hiếm. Tuy nhiên, căng thẳng địa chính trị với Mỹ đang khiến thị trường loại khoáng sản chiến lược này trở nên “nóng” hơn bao giờ hết.
Trung Quốc “vũ khí hóa” tài nguyên, Mỹ – Nhật phản ứng nhanh
Tháng 4/2025, Trung Quốc ban hành lệnh kiểm soát xuất khẩu bảy nguyên tố đất hiếm sang Mỹ, bao gồm samarium, gadolinium, terbium, dysprosium, lutetium, scandium và yttrium, khiến ngành công nghiệp quốc phòng Mỹ phải báo động. Đến tháng 10, Bắc Kinh tiếp tục mở rộng danh sách cấm thêm năm nguyên tố khác, đồng thời siết chặt công nghệ chế biến và sản xuất nam châm từ – được xem như bước đi “vũ khí hoá” tài nguyên để gây sức ép trong cuộc chiến thương mại và công nghệ.
Đáp trả lại, Mỹ và Nhật Bản đã ký thỏa thuận khung về khai thác và chuỗi cung ứng đất hiếm tại Tokyo vào ngày 28/10/2025. Liên minh này hướng đến việc xây dựng hệ sinh thái khai thác, chế biến và tinh luyện ngoài lãnh thổ Trung Quốc, đảm bảo nguồn cung bền vững cho ngành xe điện và quốc phòng. Cùng lúc, chuyến công du Đông Nam Á của Tổng thống Donald Trump được cho là nhằm củng cố quan hệ với các quốc gia có tiềm năng đất hiếm như Việt Nam và Thái Lan, mở rộng chuỗi cung ứng chiến lược trong khu vực.
Việt Nam – mắt xích mới trong chuỗi cung ứng đất hiếm
Theo ước tính mới nhất, Việt Nam sở hữu khoảng 3,5 triệu tấn đất hiếm, tập trung chủ yếu ở Đông Pao (Lai Châu) và Yên Phú (Yên Bái). Dù con số này thấp hơn một số ước lượng cũ, nó vẫn đủ để đưa Việt Nam vào nhóm dẫn đầu thế giới, chỉ sau Trung Quốc. Tuy nhiên, điểm yếu lớn của Việt Nam là chưa có công nghệ tinh luyện và tách chiết quy mô lớn – giai đoạn phức tạp, tốn kém và tiềm ẩn rủi ro môi trường cao. Do đó, dù giàu tiềm năng, Việt Nam hiện vẫn chưa thuộc nhóm quốc gia sản xuất đất hiếm hàng đầu.
Tình hình đang thay đổi nhanh chóng khi Trung Quốc siết xuất khẩu. Các nền kinh tế lớn như Mỹ, Nhật, Hàn Quốc và châu Âu đang tìm kiếm nguồn cung mới ở Đông Nam Á. Việt Nam, nhờ vị trí địa chính trị trung lập, nguồn tài nguyên sẵn có và quan hệ đối tác chiến lược với nhiều cường quốc, được xem là điểm đến tiềm năng cho phát triển chuỗi chế biến sạch. Một số doanh nghiệp Nhật Bản đã khảo sát mỏ Đông Pao để chuẩn bị đầu tư dây chuyền khai thác và tinh luyện thử nghiệm, trong khi Mỹ cũng đang đàm phán hợp tác kỹ thuật và tài chính với Việt Nam trong lĩnh vực khoáng sản chiến lược.
Thách thức và cơ hội định vị Việt Nam trong chuỗi giá trị mới
Khai thác đất hiếm là ngành đòi hỏi vốn lớn, công nghệ cao và tiêu chuẩn môi trường nghiêm ngặt. Nếu chỉ dừng ở khai thác thô, giá trị thu về sẽ rất thấp trong khi rủi ro ô nhiễm cao. Ngược lại, nếu xây dựng được chuỗi chế biến khép kín, kết hợp chuyển giao công nghệ từ Nhật, Mỹ và châu Âu, Việt Nam có thể tạo ra nguồn xuất khẩu chiến lược và hình thành nền công nghiệp vật liệu mới.
Trong kỷ nguyên năng lượng xanh và công nghệ cao, đất hiếm đang trở thành “điểm tựa quyền lực mới” trên bàn cờ thế giới. Với trữ lượng đáng kể, vị thế địa chính trị ổn định và quan hệ hợp tác ngày càng mở rộng, Việt Nam đang đứng trước cơ hội vàng để tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Nếu tận dụng tốt, đầu tư bài bản và hợp tác hiệu quả, Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành trung tâm đất hiếm mới của châu Á, góp phần định hình lại trật tự khoáng sản chiến lược toàn cầu trong thập kỷ tới.